بر سینه کوه مهر دو آرامگاه مشرف به محوطه تخت¬جمشید جلب نظر می¬کند که منسوب به اردشیر دوم(404-358 ق م) و اردشیر سوم(358-337 ق م) هخامنشی است. در 500 متری جنوب صفه در پشت دماغه کوه و پس از برزن جنوبی نیز آرامگاهی ناتمام منسوب به داریوش سوم(330-337 ق. م) حجاری شده است. نمای خارجی هر 3 آرامگاه مشابه یکدیگر و همانند آرامگاههای صخره¬ای هخامنشیان در نقش رستم است. نمای آرامگاهها به شکل چلیپا در کوه کنده شده، بالای مدخل هر آرامگاه، یعنی تیغه بالای چلیپا، نقش برجسته شاه هخامنشی ایستاده بر اورنگ شاهی، در برابر آتشدان مشتعل بر دوش 30 تن نمایندگان ملل تابع حمل می¬شود، حجاری شده و بر فراز سرشاه نقش انسان بالدار(فر کیانی) نقش بسته است.
این کاخ که در غرب مجموعه خزانه و جنوب صفه واقع شده و امروز بنایی سرپا و بازسازی شده است، به عمارت اندرون یا کاخ ملکه شهرت دارد. طرح این کاخ به شکل حرف L لاتین است که یک ضلع آن در غرب خزانه و ضلع دیگر در جنوب هدیش قرار دارد. با راهروها و اتاقهای بزرگ و کوچک متعدد در بخش شمال شرقی آن. یک تالار 12 ستونی با ایوان 8 ستونی در شمال، و حیاطی در جنوب.
این کاخ که کاخ اختصاصی خشیارشا بوده، بر بلندترین بخش تختگاه تخت¬جمشید بنا شده و مشتمل است بر یک تالار 36 ستونی در مرکز، یک ایوان 12 ستونی در شمال، شماری اتاق در بخش¬های شرقی و غربی و یک ایوان باریک در ضلع جنوبی، که با دو راه¬پله به کاخ ملکه (موزه فعلی) ارتباط می¬یابد.
بر درگاه¬های کاخ نامبرده، نقش خشیارشا با خدمتکاران دیده می¬شود و تنها کاخی است که بر تاقچه¬های آن نقوشی حجاری شده است. آثار آتش¬سوزی نیز بر سنگ¬های متلاشی¬شدة این کاخ کاملاً پیداست. کف این کاخ، سنگ اصلی کوه بوده و آبراه¬هایی در آن تعبیه شده است.
این کاخ که کاخ اختصاصی خشیارشا بوده، بر بلندترین بخش تختگاه تخت¬جمشید بنا شده و مشتمل است بر یک تالار 36 ستونی در مرکز، یک ایوان 12 ستونی در شمال، شماری اتاق در بخش¬های شرقی و غربی و یک ایوان باریک در ضلع جنوبی، که با دو راه¬پله به کاخ ملکه (موزه فعلی) ارتباط می¬یابد.
بر درگاه¬های کاخ نامبرده، نقش خشیارشا با خدمتکاران دیده می¬شود و تنها کاخی است که بر تاقچه¬های آن نقوشی حجاری شده است. آثار آتش¬سوزی نیز بر سنگ¬های متلاشی¬شدة این کاخ کاملاً پیداست. کف این کاخ، سنگ اصلی کوه بوده و آبراه¬هایی در آن تعبیه شده است.
این کاخ به امر خشیارشا آغاز شد و اردشیر اول آنرا به پایان رسانید. کاخ صد ستون از نظر وسعت دومين كاخ تخت جمشيد است ولی تالار مرکزی آن حتی از آپادانا هم بزرگتر است و ۴۶۰۰ متر مربع وسعت دارد. سقف تالار بر ۱۰ ردیف در ۱۰ ردیف ستون سنگی به بلندی ۱۴ متر استوار بوده است.
تالار اصلی این کاخ دارای هشت دروازه است که بر پهنه درگاههای شمالی آن (بطرف ایوان) مجلس بارعام، بر پهنه درگاههای جنوبی، اورنگ بران و بر پهنه درگاههای شرقی و غربی جنگ شاه با شير و يا حيوانات افسانهای حجاری شده است که تاكنون درگاههای جنوبی، شرقی و غربی آن مرمت و بازسازی شده است. طاقچه ها و دریچه ها از سنگ یکپارچه و دیوارها از خشت بوده است. در قسمت شمال کاخ ایوانی با ۱۶ ستون قرار داشته است. يك ستون تعمیر شده در داخل ایوان شمالی وضعیت اصلی ستونهای این کاخ را نشان میدهد دو مجسمه عظيم گاو نگهبان در دو طرف ایوان آنرا تزئین میکرده است.بر درگاه¬های کاخ نامبرده، نقش خشیارشا با خدمتکاران دیده می¬شود و تنها کاخی است که بر تاقچه¬های آن نقوشی حجاری شده است. آثار آتش¬سوزی نیز بر سنگ¬های متلاشی¬شدة این کاخ کاملاً پیداست. کف این کاخ، سنگ اصلی کوه بوده و آبراه¬هایی در آن تعبیه شده است.
هدیهآورندگان نقش شده بر پلکان شرقی 23 گروه نمایندگان ملل تابعه شاهنشاهی هخامنشی هستند که هدایایی را همراه دارند. هر گروه توسط حاجب یا پردهداری که از بزرگان پارسی یا مادی بوده است راهنمایی میشود و سرپرست گروه دست در دست حاجب حرکت میکنند.
ردیف بالا از راست به چپ عبارتند از:
1-مادیها که نه نفرند و سبو، ظروف، بازوبند و لباس میآورند.
2- خوزیها که چهار نفرند و کمان، خنجر، ماده شیر و دو توله شیر میآورند. تالار اصلی این کاخ دارای هشت دروازه است که بر پهنه درگاههای شمالی آن (بطرف ایوان) مجلس بارعام، بر پهنه درگاههای جنوبی، اورنگ بران و بر پهنه درگاههای شرقی و غربی جنگ شاه با شير و يا حيوانات افسانهای حجاری شده است که تاكنون درگاههای جنوبی، شرقی و غربی آن مرمت و بازسازی شده است. طاقچه ها و دریچه ها از سنگ یکپارچه و دیوارها از خشت بوده است. در قسمت شمال کاخ ایوانی با ۱۶ ستون قرار داشته است. يك ستون تعمیر شده در داخل ایوان شمالی وضعیت اصلی ستونهای این کاخ را نشان میدهد دو مجسمه عظيم گاو نگهبان در دو طرف ایوان آنرا تزئین میکرده است.بر درگاه¬های کاخ نامبرده، نقش خشیارشا با خدمتکاران دیده می¬شود و تنها کاخی است که بر تاقچه¬های آن نقوشی حجاری شده است. آثار آتش¬سوزی نیز بر سنگ¬های متلاشی¬شدة این کاخ کاملاً پیداست. کف این کاخ، سنگ اصلی کوه بوده و آبراه¬هایی در آن تعبیه شده است.
این دروازه واقع در شمال کاخ صد ستون در مقیاسی بزرگتر از دروازه ملل در دست ساخت بوده است. نقشه آن شامل یک تالار 4 ستونی با دو درگاه شمالی و جنوبی و دو اتاق جنبی برای محافظان و دروازهبانان بوده است. گویا بر آن بوده¬اند که جرزهای هر دو درگاه به شکل گاوهای بالدار تراشیده شود اما فرصت تکمیل آن را نیافتهاند. در مجاورت آن ساقه ستونهای نیمهکاره و پایهستونهای زبره تراش رها شده را می¬توان دید که فرصتی برای برپاساختن آن بدست نیامده است.
در شمال دروازه ناتمام مشرف بر استحکامات دیوار شمالی نزدیک به 30 هزار لوحه گلی به زبان و خط میخی ایلامی به دست آمد که به الواح باروی شمالی تختجمشید مشهور است. محلی که این الواح یافت شدهاند، احتمالا دبیرخانه شاهی بوده است و سرستون منحصر به عقاب دو سر در نزدیکی آن به دست آمد.
این عمارت کاخ اختصاصی داریوش اول بوده که سه متر بالاتر از سطح کاخ آپادانا ساخته شده است. راه ورود به این کاخ از پلکان دو طرفه، در جنوب آن بوده است. بعدها اردشیر سوم یک پلکان دو طرفه دیگر در جبهه غربی آن درست کرده است. هر دو پلکان با نقوشی از خدمت¬گزاران تزئین شده است. این کاخ مشتمل است بر یک تالار 12 ستونی در مرکز، یک ایوان 8 ستونی در جنوب، دو اتاق 4 ستونی در شمال و اتاقهای کناری در شرق و غرب. ساختمان این کاخ را داریوش اول شروع، خشیارشا آنرا تکمیل و اردشیر سوم پلکانی به آن افزوده است. کاخ تچر در حقیقت موزه تاریخ تحول خط پارسی است و بر سنگهای آن کتیبههایی از دورههای مختلف باقی مانده است. در شمال دروازه ناتمام مشرف بر استحکامات دیوار شمالی نزدیک به 30 هزار لوحه گلی به زبان و خط میخی ایلامی به دست آمد که به الواح باروی شمالی تختجمشید مشهور است. محلی که این الواح یافت شدهاند، احتمالا دبیرخانه شاهی بوده است و سرستون منحصر به عقاب دو سر در نزدیکی آن به دست آمد.
آپادانا بزرگترین کاخی است که بفرمان داریوش اول در تختجمشید ساخته شده و خشیارشا پسر و جانشینش آنرا تکمیل کرده است. در این کاخ، شاه نمایندگان ملل تابعه را برای بارعام به حضور میپذیرفته است. این کاخ از یک تالار مرکزی مربع شکل با 36 ستون به بلندی 65/19 متر و سه ایوان در جهات شمالی، شرقی و غربی تشکیل شده است. در سمت جنوب تالار تعدادی اطاق، مخصوص خدمه ساخته شده است.
این خیابان که ۹۲ متر طول و نزديك به ۱۰ متر عرض دارد، دروازه ملتها را به دروازه ناتمام و ایوان شمالی کاخ صد ستون مرتبط میکند.
در دو طرف خیابان دیوارهای خشتی قطوری قرار دارند که در طول آنها و به فاصله های هفت متر طاقچه¬هایی (گوشواره) تعبیه کردهاند که احتمالا محل استقرار سربازان و افسران گارد به هنگام تشریفات بوده است. دیوار سمت راست (جنوبی) دیوار اطاقهایی است که حیاط آپادانا را از خیابان سپاهیان جدا میکند که احتمالا محل استقرار نگهبانان کاخ بوده است.
در مشرق جلوخان پلکان ورودی، به فاصله 22 متری از لبه صفه، بنایی دیده می¬شود که ((دروازه همه ملل)) نام دارد، زیرا که نمایندگان همه اقوام تابع کشور ایران بدان وارد می¬شده و سپس به سوی کاخ¬های بار می¬رفتهاند. این بنا مشتمل است بر تالاری با دیوارهای خشتی ستبر، سه درگاه عظیم و چهارستون رفیع که سقف را نگه می¬داشتهاند. این ساختمان متعلق به زمان خشیارشا است و اگر هم داریوش بزرگ پی¬ریزیاش کرده بوده، خشیارشا آن را برآورده و تمام کرده است. این بنا نخستین بنای یادمانی است که به مجرد گام نهادن روی صفه در معرض دید بازدیدکننده قرار میگیرد.در دو طرف خیابان دیوارهای خشتی قطوری قرار دارند که در طول آنها و به فاصله های هفت متر طاقچه¬هایی (گوشواره) تعبیه کردهاند که احتمالا محل استقرار سربازان و افسران گارد به هنگام تشریفات بوده است. دیوار سمت راست (جنوبی) دیوار اطاقهایی است که حیاط آپادانا را از خیابان سپاهیان جدا میکند که احتمالا محل استقرار نگهبانان کاخ بوده است.
پلکانی دوطرفه راه اصلی ورود به تختجمشید را تشکیل میدهد. هر طرف پلکان دارای یکصد و یازده پله بطول 90/6 متر، عرض ۳۸ سانتیمتر و ارتفاع ۱۰ سانتیمتر است. هر چند پله از یک تخته سنگ یکپارچه ساخته شده وکناره پله¬ها دارای کنگره¬ و جان پناه بوده که بخشی از آنها هنوز برجایند. بزرگان و سران کشور و همچنین میهمانان شرکت کننده در مراسم، پیاده و بصورت گروهی از پله ها بالا میرفتهاند. علت کوتاهی پلکان بر خلاف نظر عامه رفتن سوار با اسب به داخل کاخ نبوده بلکه پیروی از جنبه تشریفاتی و میهماننوازی داشته است. چه پلههای کوتاه اجازه میداده است که بزرگان ایرانی و نمایندگان ملل تابع دسته دسته و گفتگوکنان در لباسهای فاخر و بلند و با وقاری در خور بارعام و میهمانی شاهانه، آهسته آهسته از پائین به بالای تخت روند .
نوروز، این میراث گرانبهای بشری، جشن وحدت، نوید صلح و بازتابی از پیوند انسان و طبیعت است. آیینی که در گذر تاریخ، مرزهای سرزمینی و فرهنگی را درنوردیده و به نمادی جهانی از توسعه پایدار، گفتوگوی بینفرهنگی و همگرایی منطقهای تبدیل شده است.
نوروز، این میراث گرانبهای بشری، جشن وحدت، نوید صلح و بازتابی از پیوند انسان و طبیعت است. آیینی که در گذر تاریخ، مرزهای سرزمینی و فرهنگی را درنوردیده و به نمادی جهانی از توسعه پایدار، گفتوگوی بینفرهنگی و همگرایی منطقهای تبدیل شده است.
نوروز، این میراث گرانبهای بشری، جشن وحدت، نوید صلح و بازتابی از پیوند انسان و طبیعت است. آیینی که در گذر تاریخ، مرزهای سرزمینی و فرهنگی را درنوردیده و به نمادی جهانی از توسعه پایدار، گفتوگوی بینفرهنگی و همگرایی منطقهای تبدیل شده است.
بنياد پژوهشی پارسه پاسارگاد در مرداد ماه سال ۱۳۸۰ ( آگوست ۲۰۰۱ ) جهت انجام فعاليتهای پژوهشی، آموزشی و ساماندهی مجموعه بزرگ هخامنشی در استان فارس، در محوطه ميراث جهانی تخت جمشيد آغاز به کار کرد. اين بنياد با هدف ايجاد مرکزی جهت پژوهش در زمينه تاريخ و باستان شناسی هخامنشی، حفاظت و مرمت آثار سنگی، ساماندهی محوطه های تاريخی تحت پوشش جهت بازديد کنندگان و سياحان داخلی و خارجی و ارائه خدمات اطلاع رسانی و آموزشی به پژوهشگران، دانشجويان و کارشناسان و همکاری با اين افراد جهت انجام پژوهشهای مورد نظر بنياد تاسيس گرديد
